Praca z uczniem szczególnie zdolnym

Z badań prowadzonych w polskich szkołach wynika, że głównymi wskaźnikami identyfikacji ucznia zdolnego podawanymi przez nauczycieli, są ponadprzeciętne osiągnięcia w nauce. Wzorowy uczeń, to taki, który odnosi sukcesy w szkole, jest dobrze dostosowany do jej wymagań i środowiska, wykazuje pozytywny stosunek do obowiązków szkolnych i nie sprawia kłopotów. Cechuje go otwartość na nowość, pracowitość i niezależność myślenia (w granicach wyznaczonych przez nauczyciela). (Śliwińska za Tokarz, Słabosz, 2001)

Wyniki badań prezentowanych w literaturze wskazują, że na obraz ucznia idealnego, sformułowany przez nauczycieli, składa się umysł sprawny, skuteczny, otwarty, ale konwencjonalny (Śliwińska za Tokarz, 2004). Na liście cech sporządzonych przez nauczycieli, które ich zdaniem powinny charakteryzować ucznia wzorowego nie znalazła się ani jedna cecha wskazana jako kreatywna (Śliwińska za Wiechnik, 2000).

Kompleksową charakterystykę ucznia zdolnego prezentuje Wiesława Limont. „Dzieci szczególnie zdolne bardzo wcześnie ujawniają wysoki poziom rozwoju zdolności intelektualnych i/lub kierunkowych. Manifestują aktywność w określonej dziedzinie, szybsze tempo uczenia się i pasję w nabywaniu wiedzy z interesującego zakresu. Wcześniej niż przeciętnie uzdolnione dzieci zaczynają chodzić i mówić, często przed pójściem do szkoły potrafią czytać. Cechuje je duża wiedza, dobra pamięć, bogate słownictwo, zainteresowanie liczbami.(…)Posiadają także zdolności twórcze, wrażliwość na problemy i umiejętność rozwiązywania ich w oryginalny nowy sposób. Są niezależni w myśleniu, otwarci na nowość i wytrwałe w działaniu. Od najwcześniejszych lat dzieci zdolne są ruchliwe, pełne energii. (…) Badania wskazują też na adekwatną ocenę swoich możliwości. Od najwcześniejszych lat traktują naukę jako przyjemność. Chętnie dzielą się informacjami z kolegami, są gotowi do współpracy, mają rozwiniętą empatię, poczucie sprawiedliwości oraz uczciwości społecznej oraz intelektualnej. Osoby zdolne są wrażliwe, mają intuicyjne rozumienie dobra i zła, interesują się problemami społecznymi, cechują się wysokim poziomem rozwoju moralnego, dobrze rozumieją problemy etyczne i moralne.(…)Badania pokazują, że uczniowie zdolni są dobrze przystosowani społecznie i lubiani przez swoich kolegów, często wybiera się ich na przyjaciół.(…)Rówieśnicy opisując uzdolnionych kolegów wskazują głównie na funkcjonowanie poznawcze: możliwość przyswajania nowych informacji, logiczne myślenie, dobrą pamięć, wysoką inteligencję, umiejętność koncentracji na zadaniu. Jednocześnie jednak uważają, że ich zdolni koledzy nie są egoistami, nie przeszkadzają w prowadzeniu zajęć, nie wchodzą w konflikty z otoczeniem, nie mają trudności w podporządkowaniu się zasadom, nie czują się osamotnieni (Śliwińska za Cieślikowska, Limont, 2008, 2010).

• Problemy które napotykają zdolne dzieci.

Czy rzeczywistość zdolnych dzieci jest aż tak różowa?

Dzieci zdolne i twórcze dostrzegają problemy tam, gdzie inni tego nie widzą, spostrzegają świat i zagadnienia w odmienny niż inni sposób, potrafią szybciej i głębiej zrozumieć złożone zagadnienia. W potocznej opinii osoba zdolna nie potrzebuje żadnego wsparcia i pomocy, uważa się, że niezależnie od sytuacji, znakomicie poradzi sobie w szkole oraz uzyska sukces w pracy zawodowej, przynosząc społeczeństwu korzyści i chwałę. Takie stereotypowe przekonanie i jego efekty wyraźnie widać w szkołach polskich, w których nie uwzględnia się w kształceniu specyficznych potrzeb uczniów szczególnie zdolnych. Jak błędne jest to przekonanie dowodzą analizy i obserwacje przebiegu życia i karier osób, które we wczesnym okresie rozwoju były uznane za osoby szczególnie zdolne, a które nie zrobiły kariery i nie uzyskały sukcesu w życiu zawodowym (Limont za Freeman, 2001).

Spowodowane jest to wypaleniem związanym ze zbyt wczesnym i intensywnym, najczęściej jednokierunkowym i jednostronnym treningiem nastawionym na doskonałe opanowanie określonych umiejętności, uniemożliwiającym harmonijny rozwój osobowości dziecka. Wczesny jednostronny trening, któremu wybitne dzieci często są poddawane, hamuje rozwój zdolności twórczych, ponieważ dorośli proponują dzieciom głównie ćwiczenia pozwalające na opanowanie określonych umiejętności na perfekcyjnym poziomie. W tego typu wychowaniu zazwyczaj nie wspiera się i nie stymuluje zachowań rozwijających ciekawość poznawczą, otwartość i myślenie twórcze. Dzieciom nie pozwala się na popełnianie błędów, na inny sposób myślenia, które są ważne i konieczne dla rozwoju zdolności i postawy twórczej (Limont za Winner, 1996).

Na podstawie wieloletnich badań i obserwacji Leta Hollingworth (1926, 1939, 1942, za Silvernan, 2013) pionierka badań dzieci zdolnych, zajmująca się również ich edukacją i terapią, zauważyła, że wymagają one specjalnej uwagi w zakresie rozwoju i funkcjonowania emocjonalnego i społecznego. Jako jedna z pierwszych, wskazała też na istnienie wewnętrznej i zewnętrznej asynchronii w rozwoju dzieci zdolnych. Uważa, że nawet bardzo małe dzieci mają rozwiniętą samoświadomość przy jednoczesnym niekontrolowaniu własnych emocji i niedostatecznie rozwiniętą stronę fizyczną. Podkreśla, że dzieci te mają problemy z funkcjonowaniem społecznym, nie bawią się z rówieśnikami. Wiele wybitnie zdolnych dzieci przyzwyczajonych jest do samotnej zabawy. Przyczyną jest nieakceptowanie ich przez rówieśników z powodu różnic w zainteresowaniach, w posługiwaniu się bogatszym słownictwem, posiadaniu innych pasji czy preferowaniu innych zabaw(Limont, 2020).

W relacjach dziecka zdolnego z rodzicami może pojawić się dyssynchronia intelektualno-afektywna, związana z brakiem zrozumienia przez rodziców specyficznego rozwoju i głębokości myślenia własnych zdolnych dzieci. Mogą one zadawać pytania o charakterze metafizycznym i egzystencjalnym, na które rodzice nie zawsze potrafią znaleźć odpowiedź. Głębokość problemów emocjonalnie przeżywanych przez dzieci często przerasta możliwości intelektualne i emocjonalne nieodpowiednio reagujących rodziców. Zazwyczaj opiekunowie oczekują zachowania dziecka zgodnego z jego wiekiem chronologicznym (Limont, 2020).

Pięć form wzmożonych pobudliwości: psychomotoryczna – nadmiar energii; sensoryczna – wzmożone odczuwanie zmysłowe i estetyczne; intelektualna – intensywna aktywność umysłowa; wyobrażeniowa – tendencja do przebywania w świecie fantazji, żywa wyobraźnia; emocjonalna – intensywne pozytywne i negatywne emocje i uczucia, w dużej mierze odpowiadają za rozwój asynchroniczny (Daniels, Piechowski, 2009). Wzmożone pobudliwości psychiczne ujawniające się u zdolnych dzieci, odpowiadające za większą wrażliwość i intensywność przeżywania codziennych sytuacji, często są mylone z zaburzeniami psychicznymi (Limont 2020 za Dąbrowski 1975,1979).

Osoby zdolne o podwyższonym poziomie pobudliwości dostrzegają, czują i rozumieją więcej, dokładniej, głębiej i inaczej w porównaniu do osób o przeciętnych uzdolnieniach (Dąbrowski, 1979; Piechowski, 2014), ale jednocześnie nadmiar intensywnych odczuć i przeżyć może doprowadzić do zwiększonej nerwowości, napięć i wewnętrznych konfliktów. Wzmożone pobudliwości ujawniają się w nerwicach i psychonerwicach, występują w różnych konfiguracjach, mogą wspierać rozwój osoby ku wyższym wartościom, doskonałości i samorealizacji lub odwrotnie – ku depresji, rozdarciom, lękom, samobójczej śmierci (Limont, 2020 za Dąbrowski, 1975).

Bates i Munday (2005) zwracają uwagę na częste zjawisko w edukacji dzieci szczególnie zdolnych jakim jest syndrom nieadekwatnych osiągnięć. Podkreślają, że dzieci te poza wybitnymi zdolnościami, przejawiają szereg skłonności i zachowań powodujących, że osiągają wyniki poniżej swoich możliwości. Ich pisemne wypowiedzi bywają niedbałe, niedokończone, bądź nieczytelne; na lekcjach przejawiają oznaki ospałości, znudzenia i braku zainteresowania, są mało zorganizowane i często niezadowolone z siebie. Charakteryzuje je też wiele zachowań utrudniających relacje zarówno z rówieśnikami, jak i z nauczycielami. Mają skłonność do manipulowania innymi, zadają nauczycielom trudne i prowokujące pytania, wdają się 
w dyskusję na temat sensu wykonywanych zadań, wycofują się nagle do własnego świata, głośno komentują słabości rówieśników, narzucają im swoją wolę. Dużo łatwiej przychodzi im nawiązywanie kontaktu ze starszymi kolegami i osobami dorosłymi niż z rówieśnikami (Mróz, 2017).

Jedną z przyczyn szkolnych niepowodzeń dzieci zdolnych jest ich etykietowanie, wpływające na oczekiwania nauczyciela wobec dziecka. Dla większości dzieci zdolnych oznacza to lęk przed porażką, stawianie sobie nierealnych oczekiwań, ciągłe niezadowolenie z siebie (Mróz, 2017).

Podsumowując, niepowodzenia szkolne wybitnie zdolnych dzieci mogą być spowodowane błędami dorosłych odpowiedzialnych za ich rozwój. Błędy te najczęściej są efektem braku zrozumienia potrzeb i sposobu doświadczania świata przez tę grupę dzieci (Mróz, 2017).

• Jakie działania profilaktyczne powinniśmy zatem zastosować?

W przypadku dzieci wybitnie zdolnych, podobnie jak w przypadku wszystkich dzieci, których potencjał rozwojowy odbiega od normy statystycznej, można zapobiec pojawieniu się wielu negatywnych zjawisk w trakcie procesu rozwojowego. Profilaktyka ta wymaga jednak większej świadomości dorosłych opiekujących się dzieckiem, dotyczącej specyfiki jego odczuwania, myślenia oraz możliwości wystąpienia problemów adaptacyjnych (Mróz, 2017).

Jedną z ważniejszych metod opieki nad osobami zdolnymi są rówieśnicze grupy wsparcia. W takiej grupie uczniowie mają okazję do dyskusji na interesujące ich problemy w atmosferze pełnego zrozumienia i w otoczeniu przyjaznych osób. Grupowanie uczniów zdolnych pozwala im na otwieranie się oraz wspólne rozwiązywanie zadań i problemów rozwojowych, umożliwia także odczuwanie radości wzajemnego zrozumienia i możliwości szczerego pokazania siebie samego. Ścisła współpraca psychologa z rodziną jest jedną z ważniejszych metod pomocy uczniom zdolnym. Rodzina bowiem jest podstawowym, a często także krytycznym, komponentem decydującym o rozwoju zdolności uczenia i odpowiada za jego sukcesy lub ich brak w szkole (Limont, 2013).

Dzieci wybitnie zdolne wymagają szczególnego wsparcia na każdym etapie rozwoju (Mróz, 2017).

Bardzo ważna jest rola nauczyciela. Jak podkreśla Wiesława Limont, wychowawcom i pedagogom pracującym ze zdolnymi uczniami stawia się wysokie wymagania. Mają być ekspertami w swoich dziedzinach, umiejętnie nauczać uczniów o bardzo zróżnicowanych możliwościach, wymaganiach i potrzebach. Nauczyciel jest mistrzem i mentorem. Pracując z pasją, rozumiejąc swoich uczniów, stajemy się doskonałym wzorem do naśladowania, bo uczymy się przede wszystkim obserwując. Mistrz i uczeń dziwią się razem (Śliwińska, 2017).

Stąd ważnym elementem pracy z uczniem zdolnym jest uczenie umiejętności dostrzegania pozytywnych aspektów niepowodzeń, traktowania ich jako źródła cennych informacji. Użyteczna jest w tym kontekście praca z biografiami znanych osób, będących autorytetami dla dzieci i młodzieży. Uczniowie zachęcani są do poznania drogi do sukcesu, jaką przechodzą osoby sławne. Zawsze okazuje się, że talent jest wypadkową zdolności, wysiłku i wytrwałości mimo, a czasem dzięki, pierwszym niepowodzeniom. Na przykład nauczyciel Beethovena powiedział o nim kiedyś, że jako „kompozytor jest beznadziejny”. Redaktor gazety wyrzucił z pracy Walta Disneya, bo podobno nie miał żadnych dobrych pomysłów. Pierwsza firma Henry’ego Forda, Detroit Automobile Company, zbankrutowała w ciągu 2 lat. Jego druga firma samochodowa także zbankrutowała. Jednak trzecia, Ford Motor Company sprawiła, że stał się jednym z najbogatszych ludzi w Ameryce. Koszykarz wszechczasów, Michael Jordan, został wyrzucony z licealnej drużyny koszykówki (Robbins, 2005). Skuteczność prezentowanej metody wynika z tego, że wierzymy w to, co ludzie robią, a nie mówią (Śliwińska, 2017).

Ważne jest zatem rozwijanie motywacji, która pozwala na podtrzymanie wieloletniego wysiłku i wytrwałości w dążeniu do wybranego celu, często z odroczoną w czasie gratyfikacją. Istotne jest także kształtowanie postaw i gotowości do podejmowania wysiłku i tytanicznej często pracy w niesprzyjającym, dla rozwoju zdolności, współczesnym kontekście kulturowym. Kultura konsumpcji i nadmiaru, łatwego, szybkiego i bezrefleksyjnego otrzymywania wszystkiego, jest wyzwaniem wychowawczym dla środowiska rodzinnego i szkolnego dzieci i młodzieży szczególnie zdolnych (Limont, 2020).

Dziecko zdolne to przede wszystkim człowiek, którego potrzeby i pragnienia są takie same jak innych osób (Limont, 2013).

Bibliografia:

Mróz, A. (2010). Zderzenie różnych światów: Dzieci z wyjątkowo wysokim potencjałem rozwojowym w relacjach z otoczeniem społecznym, Rocznik Lubuski Tom 36

Mróz, A. (2017). Co to znaczy być zdolnym dzieckiem? Charakterystyka potencjału rozwojowego dzieci zdolnych: Psychologia wieku rozwojowego. Norma-nietypowość-patologia, pod red. E. Łodygowskiej i E. Pieńkowskiej

Limont, W.,Cieslikowska, J., Jastrzębska, D. Zdolni w szkole, czyli o zagrożeniach 
i możliwościach rozwojowych uczniów zdolnych. Poradnik dla nauczycieli i wychowawców, Warszawa 2012

Limont, W. (2013). „Stań na ramionach gigantów”, czyli uczeń zdolny jako problem wychowawczy, Psychologia Wychowawcza, Nr 3/2013

Limont, W. (2020). Zrozumieć nietypowy asynchroniczny rozwój uczniów zdolnych. Z teorii
 i praktyki edukacji wczesnoszkolnej ucznia zdolnego, Wydawnictwo Naukowe Mazowieckiej Uczelni Publicznej w Płocku

Śliwińska, K. Uczeń zdolny w szkole, www.akademickaseriawwsi.wwsi.edu.pl